Nederlanders op Spitsbergen – en de geschiedenis van de archipel

Wie als Nederlander of Vlaming op Spitsbergen (Svalbard) aankomt, vindt sporen van de eigen geschiedenis. De eerste onbetwiste ontdekking van de archipel was Nederlands, een van de bewoonde plaatsen heet naar een Nederlandse zeevaarder, en Nederland hoorde bij de landen die in 1920 het verdrag ondertekenden dat Spitsbergen nog altijd bestuurt. Deze pagina begint bij die Nederlandse sporen en volgt daarna de geschiedenis van de archipel tot nu, met jaartallen en plaatsen, en met wat je er vandaag nog van ziet.

Willem Barentsz, 1596

In 1596 ontdekte de Nederlandse zeevaarder Willem Barentsz Bjørnøya en het noordwesten van Spitsbergen. Het is de eerste onbetwiste ontdekking van de archipel. Op die ontdekking volgde een periode van internationale walvisvangst, ongeveer van 1600 tot 1750.

Zijn naam leeft voort in de plaats die je op Spitsbergen het makkelijkst met Nederland verbindt: Barentsburg.

Barentsburg: een Nederlandse naam

In 1920 gaf een Nederlandse maatschappij de plaats aan de Grønfjord haar naam, naar Willem Barentsz. In 1932 werd ze verkocht aan het Sovjetbedrijf Arktikugol. In de Tweede Wereldoorlog werd Barentsburg verwoest, en daarom zijn de gebouwen vergeleken met andere plaatsen op Spitsbergen vrij nieuw. Vandaag is het een Russisch mijnstadje met zo'n 450 inwoners. Hoe een bezoek verloopt en waarom we niet naar tochten erheen linken, lees je op de pagina over het mijnstadje Barentsburg.

Nederland en het Spitsbergenverdrag

Op 9 februari 1920 werd in Parijs het Spitsbergenverdrag ondertekend, eerst door een groep landen, waaronder Noorwegen, Zweden, Denemarken, Nederland, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Op 14 augustus 1925 trad het in werking, op dezelfde dag als de Noorse Spitsbergenwet. Het verdrag erkent de soevereiniteit van Noorwegen, maar geeft staatsburgers van de verdragsstaten, ook Nederlanders, het recht om op Spitsbergen te wonen en economisch actief te zijn. Daarom kon het Sovjetbedrijf Arktikugol in 1932 Barentsburg overnemen. Spitsbergen is bovendien gedemilitariseerd. Meer over het verdrag staat op de pagina met feiten over Spitsbergen.

De Russische Pomoren

Van ongeveer 1700 tot 1850 overwinterden Russische jagers op Spitsbergen, de Pomoren van de Witte Zee. Ze bleven voor de jacht en de vangst de donkere tijd over. Hun sporen horen, zoals alle menselijke sporen op Spitsbergen die ouder zijn dan 1946, bij het beschermde cultureel erfgoed.

De kolenmijnbouw begint

In 1906 opende John Munro Longyear de eerste mijn. In 1916 nam het Noorse bedrijf Store Norske het over, en het dorp kreeg de naam die het nu draagt: Longyearbyen. Lange tijd bleef het een bedrijfsnederzetting; pas in 1989 kwam daar een einde aan. Meer over het dorp staat in de gids over het mijnstadje Longyearbyen.

Zweedse sporen: Pyramiden en Sveagruva

Niet alleen Noren wonnen kolen. In 1910 stichtten Zweedse belangen Pyramiden, helemaal achter in de Billefjord. Volgens Visit Svalbard werd het in 1927 aan de Sovjet-Unie verkocht. Onder Arktikugol groeide Pyramiden in de jaren 1980 tot meer dan duizend inwoners, voordat de mijn in april 1998 sloot. De huizen staan er nog; zie het verlaten mijnstadje Pyramiden.

In 1916 begon het Zweedse bedrijf AB Spetsbergens Svenska Kolfält met mijnbouw bij Svea, aan de Van Mijenfjord. In 1934 werd Sveagruva verkocht aan Store Norske. In 2017 viel het besluit tot definitieve sluiting, en in 2023 was het gebied opgeruimd. Svea is nu geen bestemming voor uitstapjes.

De expeditie van Andrée, 1897

Op 11 juli 1897 steeg de ballon Örnen («De Adelaar») op van Danskøya, bij Virgohamna in het noordwesten van het hoofdeiland Spitsbergen. Aan boord waren de Zweden S. A. Andrée, Knut Frænkel en Nils Strindberg, op weg naar de Noordpool. De ballon verdween. Pas op 5 augustus 1930 vond de bemanning van het Noorse schip «Bratvaag» het laatste kamp van de expeditie op Kvitøya, ver in het oosten van de archipel.

Het moderne Spitsbergen

In 1973 werd de jacht op ijsberen op Spitsbergen volledig verboden. In 1975 ging het vliegveld open, en sindsdien landen de lijnvluchten van het vasteland in Longyearbyen. In 2008 opende de zadenbank. In juli 2025 stopte Store Norske de winning in Gruve 7, de laatste Noorse kolenmijn, en op 4 mei 2026 werd de ingang definitief verzegeld. Hoe het er in een mijn uitziet, laat de bezoekersmijn Gruve 3 je nu zien.

Tijdlijn

De plaatsen nu zien

Barentsburg, Pyramiden, Virgohamna en Kvitøya liggen buiten Longyearbyen en zijn alleen met een tocht met gids of per schip bereikbaar. Waar ze ten opzichte van elkaar liggen, toont de kaart van Spitsbergen. In Longyearbyen volg je de poolgeschiedenis in het North Pole Expedition Museum, en in het onderzoeksdorp Ny-Ålesund staat nog de ankermast van Amundsen voor luchtschepen. Voor reizen langs de kust, zie cruises langs de kust van Spitsbergen.